Gurfateh Well weather Tenth Master went to the house of Noop Kuari or weather this Pakhyan(story already told, being retold) is simple translation of story from Alaf Laila(Which in turn was taken from Panch Tantra and that too from source of Holy Vedas as per S. Kapur Singh Ji’s article Kissa Roop Kaur Da). http://patshahi10.org/index.php?option=com_content&view=article&id=304:2009-07-06-10-01-34&catid=35:punjabi-&Itemid=64 So as per spiritual understanding of Panth. Guru exists in Rai, Magan, Noop Kuari, her Brother and in all. There is not a single iota of space, where Guru does not exists.

Gurfateh I m really sorry that other then English, I do not know how to type Hindi either. I am giving my phone number also ie 0091-9891523837. I f anyone has doubt, they can talk with me. regards

From: Editor Tarlochan Singh

ਸਰਦਾਰ ਵਿਜੇਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਗੁਰੂ ਫਤਿਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨੀ ਜੀ

ਵਿਜੇ ਜੀਓ ਕਈ ਫੋਨ ਕਾਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵਿਜੇਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਦਸਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੇਰੈ ਕੋਲ ਐਨਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਰਜਮਾ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਵਿਜੇ ਜੀ ਤੁਸੀ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਯੂਨੀਕੋਡ ਫੋਂਟਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮੇਲ ਐਡਰਸ ਤੇ ਲਿਖਤ ਭੇਜੋ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ।ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕੇਗੀ ਔਰ ਸਰਦਾਰ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਹਿਸਾ ਲੈ ਸਕਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ�ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਭੇਜੋ।ਧੰਨਵਾਦ ਹੋਵੇਗਾ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਰਾਗਮਾਲਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਿਦਵਾਨ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਆਪ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੜੇ ਨਾਜੁਕ ਮਸਲੇ ਹਨ, ਸਾਡੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪਕ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।� ਗੁਰੂ�ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੀ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਸਾਂ ਕਰਨਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਡੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੀ ਹਨ।

ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਤ
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਖਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ॥ guru ka guru bani he hai khalsa sound, ਵਿਸ਼ਾ-ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ! ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂਪ-ਕੁਆਰਿ ਦੇ ਘਰ ਗਏ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ,ਸੁਧਿ ਜਬ ਤੇ ਹਮ ਧਰੀ ਬਚਨ ਗੁਰ ਦਏ ਹਮਾਰੇ॥ ਪੁਤ ਇਹੈ ਪ੍ਰਨ ਤੋਹਿ ਪ੍ਰਾਨ ਜਬ ਲਗ ਘਟ ਥਾਰੇ॥ ਨਿਜ ਨਾਰੀ ਕੇ ਸਾਥ ਨੇਹੁ ਤੁਮ ਨਿਤ ਬਢੈਯਹੁ॥ ਪਰ ਨਾਰੀ ਕੀ ਸੇਜ ਭੂਲਿ ਸੁਪਨੇ ਹੂੰ ਨ ਜੈਯਹੁ ॥51॥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸੁਰਤ ਸੰਭਲੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਤਦ ਤਕ ਤੂੰ ਆਪਣੀ soul ਨਾਲ ਨਿਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਰਹਿ ਅਤੇ ਪਰਾਈsoulਦੀ ਸੇਜ ਉਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨ ਜਾਈਂ। ਤਾਂ ਕਿ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ‘ਗਾਛਹੁ ਪੁਤ੍ਰੀ ਰਾਜ ਕੁਆਰਿ॥ ਨਾਮ ਭਣਹੁ ਸਚੁ ਦੋਤੁ ਸਵਾਰਿ॥’ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।" ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਜਾਗਰੂਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਪਥ ਦੇ ਦਾਸ : ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ (asc)

Gurfateh Before i proceed further on Raagmala issue i would like to say a few words about Charitrpakhyan. We are aware that our Nitnem and Amrit Sanchar has Chaupayee Sahib in them with Hamari Karo Hath De rachha. This is the integral part of Charitrpakhyan, in which Tenth Master ends his work, and thanks God. So attack on Charitrpakhyan is again attack on Nitnem and Amrit Sanchar. my email id is akalustatvijay@yahoo.com. Singh Sahib Jasvir Singh Ji could have my reply on quotes he provided from charitrpakhyan. Bhai Sukhdev Singh Ji and Jagroop Singh Ji could also have it. My reply was all the more hear burning for non Sikhs. Say in Holy Bible perhaps, if cannibalism(eating of human flesh) mentioned, it does not means that it is encouraged. If pagans are told to be idol worshipping, idolatry is not encouraged. Alam was a poet in the court of Tenth Master, while his raagmala is not dito to what is found in Shri Guru Granth Sahib Ji. there could be 20 difference with vocabulary and As per Shamsher Singh Ashok Ji, there are two Alams, but non of our scholar could produce any manuscript older then Samvat 1712. Which makes it after the compilation of Shri Guru Granth Sahib. About twenty year before the martyrdom of Ninth Master. Other writrs of Madhavalnal Kamkandala are Ganpati,Kushal Labh,Bodha,Raj Kavi Kais, Bhishma and Hair Naryana. So Transliteration quoted from Alams work. Ek raag sang panch ragini. sang alapai aathao nandini. Pratham raag Bhairav Uchchrahi. Panchau Kamini Sang Suhahin.. Pratham Bhairavi, Puni Bilawali. Puni Jaki GaWai Bangali.. Puni Asavari Au Bairari. Ye Bhairo Ki Pancho Nari.. Pancham Harsh De Sath Sunawai. Pingali Madhu Madhau Gawai.. Lalit Bilawali Gawahin, Apani Apani Bhanti. Ast Putr Bhairon Kahin, Gaeeni Gawai Paanti.. Dootin Maalkauns Alalapai. Panch Kamini Sangati Thapai.. Gaudi Kati Au Devgandhari.Gandhari Si Hutin Uchari.. Dhanasiri Ye Panchau Kamini. Malkauns Ke Sang Subhamini.. Maru Mastak Ang Mewara. Prabal Chandra Kausik Au Bhara.. Ghunghutt Aur Bhauran Drig Gai. MalKauns Athon Sut Bhai.. Puni Ayo Hindol, Panch kamini Ast Sut. Uthai So Tan Kalol, Gaeen Taal Milawahi.. Telangi Puni Dev Girai. Wasanti Sindhuri Suhaee.. Sa Aheri Lai Aya Raja. Sang Alapahi Panch Bharja.. Sur Man nand Bhasm Kar Aaee.Chandra Bimb Mangali Suhaee.. Sarsawan Au Ahi Vinoda. Gavai Saras Basantak Moda.. Ast Putra Main Kahe swaree. Puni Ayee Deepak Ki Bari.. Kachhali Pat Majari, Tohi Kahi Alapi. Kamodi Au Gujari, Sang Deepakain Thapi.. Kaal Kaal Au Kuntal Rama. Kamal Kusum Champak ke Nama.. Gaurhi Kanharia Kalyana. Ast Putra Deepak Ke Jana.. Sabh Mil Wahi Shri Raghi Gavein. Pancho Sang Warang Alapai.. Bairati Karnati Dhari.Gauri Gavein Asawari.. Puni Pachhai Sinddavi Alapi. Siri Raag Sang Panchau Thaapee.. Sava Sarang Sagara, Au Gandharee Bheer. Ast Putra Shri Raag Ke, Gol Wund Gambhir.. Ast Megh Raj Wai Gavain. Panchau Sang Warangan Lyawain.. Saur Gaurhmallari Dhuni. Puni Gawai Asa Gun Guni. Unche Sur Soan Suhaun Kini.Megh Rag Sang Panchau Chinhee.. Beera Ghar Gaj Aru Kedara. Chandoli Ghar Nir Ujiara.. Puni Gavai Baskar Au Syama. Meghrag Puni tin ke Nama.. Ast Rag Ye Sagal Sang, Raginiy Gani Tees. Sab Sut Rag Na Ke Kahe, Atharah Das Bees.. (Taken from Alam Granthavali�€™s Madhavnal Kamkandala, editor Vidya Niwas Mishra) Let us see transliteration from Shri Guru Granth Sahib http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&g=1&h=1&r=1&t=1&p=0&k=0&Param=1429 http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=1430&g=1&h=1&r=1&t=1&p=0&k=0 We will find that Alam used clumsy ways and his Raagmala does not gives sense unlike ours. It is irony with Sikhs that we instead of having faith in Guru, tend to have faith in those guys who themselves could be fraud. Our ego does not let us have believe that we were befooled. So we stick with wrong. Alam was a poet in the court of Guru, he was very old. He perhaps has taken Raagmala from the First Master question answer at Arabia, later on it could find its place in Shri Guru Granth Sahib Ji, Raag Basant Ki Var was also later added to Shri Guru Granth Sahib Ji, so is the case with all the Bani of Ninth Master and one verse of Tenth Master. http://valjot.com/index.php?catid=3&blogid=1 The link above is from Burhanpur Beerh with signature of Tenth Master and Mahal Dasavan written in that. It has been a deception played by some Anti Raagmal guys that they removed actual raagmala of Alam from his work and placed ditto version of Shri Guru Granth Sahib Ji. As in case of Charitropakhyan, no one ever read the whole Charitrpakyan from where quotes were given, no one ever bothered to read the actual version of Alam� s work in Hindi or Nagari script. Less faith in Guru and more in guys who could cheat us.

Gurfateh As I was busy with my thesis, for PhD, I was away from the site. I had sent a with context explanation of all the quotes, provided by Singh Sahib Jasbir Singh Ji and the whole of the stories. Editor had decided to not to publish them perhaps. If i could be emailed the email id of Singh Sahib or anyother member who wants it, i could send them. Likewise I have qouted some parts of holy Hadiths and Holy Bible, which were not given in my last letter. Unlike in Muslims or Christians, we have become to much dogmatic, to un do our prophets. My firm belife if that Gurmat, has very little common to indic faiths, and could be an offshoot of Semitic faith or to be clear Islam. Sufis, Budhists, Jains etc. in past and even Christian Missionaries of present have presented so called Hindu Demigods as presented as per their faith. It is the tune, which effects. I know that areas in Delhi inhabited by Nihung Singhs, Jathedar Paramjit Singh of Chhavani Anand Parbat, Baba Charanjit Singh of Sultanpuri, all have defended themselves against Hindu attackers in 1984 and having full faith in Chandi of Dasam Bani.Here it does not mean demigoddess but sense of vigour, which after reading the verses, with correct Santhiya makes on our mind. It is not written that Tenth Master gave Guruship to Shri Guru Granth Sahib Ji, in Shri Guru Granth Sahib Ji, but in text extra to them. So as per some Hajuris of North India and Budhadal, term Granth in Hindi means both Granth and Granths(Singular and Plural). As we see that Term Granth only appears in Shri Guru Granth Sahib Ji, that only in Japu Ji Sahib for plural. So Tenth Guru as per them gave Guruship to Granths. Coming to Pragat Guran Ki Deh. As per Rahit Nammah Bhai Prahilad Singh Ji, Verse 24. Guru Khalsa Manio Pargat Guru Ki Deh, Jo Sikh Mo Milbo Chahih, Khoj inho Mei Leho..24.. Verse 30. Akal Purakh Ke Bachan Sio, Pragat Chalayo Panth, Sabh Sikhan Ko Bachan Hai, Guru Maniyo Granth..30.. Verse 13 of the same Rahit Nammah mentions Japu Sahib. Likewise Gyani Gyan Singh also talks in his Panth Prakash Chapter 40, Verse 11, Tatha Hi Shri Mukhwaq Dohira Agiya Bhaee Akal Ki,Tabai Chalyo Panth. Sabh Sikhan Ko Hukam Hai Guru Maniyo Granth. Guru Granth Ko Maniyo Pragat Guran Ki Deh. Jo Prabh Ko Milbo Chahe, Khoj Sabad Mei Leh. So as per this we use saying from Gyani Gyan Singh and not from Shri Guru Granth Sahib Ji. There are mentioned of a Granth being created by Guru , other then Shri Guru Granth Sahib, at Anandpur Sahib by Kesar Singh Chhiber(Bansawali Nammah), Sarop Singh Koshis(Gur Kiya Sakhiyan), Saroop Das bhalla(Mahima Prakash) and Kavi Santokh Singh(Gurpratap Suraj Granth). Rahit Nammah Bhai Desa Singh Ji has mentioned of two Granths, from where selecting and remembering the Bani is to be done. Likewise Rahit Nammah Bhai Chaupa Singh has mention of Avtar Lila and Charitra(Charitropakhyan) being written by Tenth Master. There are two Beerhs one called Aanadpuri and Another called Patna Wali which dates back to Tenth Master’s time, yet we can perform a nuclear dating on them. Coming to Gyani Gyan Singh Ji, whose verse we read daily There are mentions of Shri Dasham Granth by him(He also quotes Shri Sarbloh Granth also some times) But his saying on Shri Dasham Granth Sahib Ji is cut and pasted, from the work which i did about an year ago to debunk an ex Arya Samaji Bhagmal of Ambala, who later became Sikh and used the logic of Satyrath Prakash’s Veda v/s Puran to prove Adi Guru Darbar v/s Dasam Guru Darbar. From Gyani Gyan Singh Panth Prakash So as we see that writer does forgery when he talks of the 36.19 verse of Naveen Panth Prakash It starts as Which is now the book of the Tenth Master. Brought in panth/faith calling it indestructible/undividable. (Kahi Lavant Madh Panth Achera while writer writes Kahilavat Madh Panth Vadhera ie called a lot in panth. So either page 319 from Bhasha Vibhag of Punjab is wrong or writer has done a forgery.) There was not a copy of it at the time of Guru. Happened (that) verse stayed alone. Many places within pothis/booklets . Stayed this Bani/verse of Tenth Guru. (Again Here writer convert yaya into vava ie writes Vahi ie that. Gyani Gyan Singh talks of present day this Dasham Granth Sahib was in booklets while by changing the word writer tries to prove that those pothis only had bani ,what a shame full act. Bani Rahi Dasam Guru yahi while writer replaces yahi with vahi,Shame on those pseudo Sikhs who call Bhag Singh Ambala a scholar) Instead once Singhs said. To Guru did request this way. O ! Guru the verses which are your. There is need to make a (single) volume at a place. A Granth equal to Adi Granth.This should also be made and panth with worship/believe in it. Listening this Tenth Guru said. Guru Arjan happened big comforter/benefiter /upkari. I do not want equality to him. I will not do or you say again.( the remaining verse below are not given by the writer but some verses coming after the following are given by the writer,why is this done ?) Worth worship is form of Guru Granth. That only may stay always unique. In that devotion and knowledge is filled. That experience is said by Guru in that(text). I have taken shadow of no one. Sanskrit , I took Bhakha(I have used Bhakha/Braj instead of Sanskrit). Reading that the Rasa/pleasure of bravery mounts(the mind). Towards Sikhs very fearlessness. Doing that force enemies and agents of them are killed. (With that they may) Expand their glory and empire. (these ten lines are omitted and next two lines below are added after the lines before these ten lines and read may read these two lines as continuation omitting these ten lines as if these ten lines are not the part of this verse, Is this again not shameful and deceptive) Etc. after listening the words of Guru. Likewise all Sikhs stayed silent.(the reaming lines are gain omitted) Kept reading from above the pothis. Having beer/bravery ras, killing the foes. Year Seventeen Hundred Seventy Eight . Panth (in) large happened (to) gather. Daily in front of Akal Takhat.(As far stooges of spokesman term Akal Takhat never existed before 1920 AD but this work is done much before that year 1931 Vikrami ) Heavy court of Panth stuck. Of Gurbani, Mani Singh. A lot of Kath/explanation ,use to let other listen. Making many testimonies ,use to let other listen. From that Singhs have mind/views (at) strong place.19. Chapter 19 Verse third from last. We have Hai Hai Sabh Jag Mahi Sabad Bhaa Jai Jai Sur Lokain.(this has similar writing in Shri Bachitar Natak) Lines 1-4, verse 11 Chapter 19 We have Dohira After bathing in Tribeni descended at Prayag. Giving donation and honor to Vipras set afloat/ salvaged very fortunate people. ..10.. Chaupayee With the order of Akal Purakh. Tenth Guru ,Master of Panth. There only in womb of Mata Gujari. Came, Rembering whom people are salvaged. (Again similar quotes from Shri Vachitar natak). Then see the verse starting from 14 of chapter 24. It has the story of Anup Kaur being told as related to Tenth Master and a few verse from Charitropakhyan 21 are reproduced Last two lines of this verse. Guru wrote Purakh Charitra which is in Granth Dasham. From it knowing the detachment from the wife of other was made strong/fixed in Sikhs. (There is a footnote in a line of 12 the verse of chapter 24. Where we have work done by poets of Guru and lost work named Maha Bharat, Budh Baradh,Gobind Gita and Hitupdesh while none is part of Shri Dasham Granth Sahib Ji). Then in verse 2 of chapter 25. The Bani/verse of Dasham Granth oh! Brother. Self created(by) Guru, some which Guru got created. Eighteen Parab or Bharat. Many Upnishads and Puranas. Gobind Gita, Hit Updesh. Etc. books special. Sanskrit and Hindi Language. Were created by Guru,(these creation) create pleasure. The story of Bharat near Guru. Pandit did staying daily specially. In chapter 26 we have in verse 8 about 4 type of devotion to Akal. In next verse Dohira Thad Bhayo Mai Jor Kar Bachan Kaha Sir Naee.(I happened to stay joining/folding hands, saying words bowing head. In this rank of master and slave given a glimpse..9..The line with transliteration is in Vachitar Natak also.So below also all the lines with transliteration will be from Vachitar Natak).(Verse 10)Chaupyee Mai Apana Sut Tohi Nivaja.(I glorified you as my son) Father, son likes wise see long/large. Dvai Te Eik Roop Hui Gai.(gone to have form from two to one) These saying of wife and husband were shown. Sanu Sathar Yar Da Changa(here it is from Mitr Piare Nu..�€�We have open good of the helper/friend) The emotion of friend was kept in body like this. �€�.. In the very same verse further we have. Chandi Charitra Chadni Var. Which Guru did pronounced. It is like wars of other. Guru described in many forms. That�€™s way war of goddess was described. To fill pleasure of bravery within Sikhs. In chapter 27 verse 3. And in self verses/writing Guru described like this Oh Brave! Saif, Sarohi, Saihathi Eihee Hamare Peer.(this is from Shaster Naam Mala Puran saying Saif, Sarohi and Saihathi, these are our peer/comforting holy personalities ) Verse 16 also has verse ending with Jai Teghan which is at start of Vachitar Natak. Gyani Ji also talk of some Bhagouti Stotra for which he says This Stotra is from within the Tenth Master. Specially written in self Granth. I Saw it in Abchal Nagar and good Patna. Wrote it in 1752. The glory of that saber this way. Is there in Akal Ustat that way. (here gyani ji tried to prove too his best that Guru did not worship goddess but sword. But what writer concealed this thing ? Verse 5 chapter 39 Swwayya Singhs read somewhere Chandi Charitar Bachitar Natak Chandi Ki Varain. (this is after Tenth Guru arrival at Nanded). So we have verse 20 chapter 36. Dohara One day order of Panth Mani Singh Ji got. Brother collect the Bani/verse of Tenth Master.20. Chaupayee Did in one bound/volume. Bhog/end of it is at Hiqayat. Second Beerh is happened to be at Damdama. Deep Singh Shaheed created. Samvat 1804. In/during that he did this kindness. Its bhog is at Phutak Kabittan(Asphotak Kabya). That is the rcoganistaion done by learned. (these lines were not given by writer while the rest are given) Another Granthi Sukha Singh. Created Beerh at Patna with ghaur/ deliberation. In 1832 Samvat. He kept/placed Sukhmana Chhakai. Till Ankpali, many a context. He placed in his way. That�€™s bhog happened at Chhakyes. This way there are three versions. Again Charhat Singh ,his son. Writing/letters like Tenth Master (as)source. Made/did (add) for more pages. Got with delibration, written from Guru. Made another Granth like that. Which was taken by Bawa Hakin Singh. That is in Gurudwara Motibagh. That I have now seen with attachement. He wrote many other Granths. I have seen letters like Guru. After saying then a signature of Tenth Master. Took the cost four time intending.(the last two lines are not given by the writer while this will disapprove his theory to call Damdami Beerh as Shri Dasham Granth Sahib). By this way, Granth of Tenth Master. Three ways/type of Beerh became famous..21.. So if we see the two most important source, ie Bhai Prahlad Singh Ji and Gyani Gyan Singh Ji, which prove that Tenth Master gave Gurship to text, then we also find that both do talk of text by Tenth Master written outside Shri Guru Granth Sahib. Other issues. 1. Miri Piri As per your saying that Miri Piri was work of Sixth Master, it is agreed but its origin again is from Islam�€™s concept of Deen O Daula/Faith and temporal authority. Sixth Master did not write much Bani(I m in search for Mahal Chhevan, which Swami Bramdev Ji or Bhai Gopal Singh Say is work of interpolation by anti Sikhs while Dr Anokh Singh behold it as authentic, Namdharis could call me soon as they may have manuscript of it. But as per GB Singh Ji of book related to ancient manuscripts of Shri Guru Granth Sahib Ji, the few Vars in Shri Guru Granth Sahib Ji, which tunes related to warriors is work of Sixth Master including them. At the time of First Master, we did not have concept of Shri Guru Granth Sahib Ji, it came after five generations. So same could be said for text dealing with Miri Piri and Sant Sipahi, this thing came with Tenth Master only. Sixth master never had preemptive wars, but Tenth Master did send troops to Hoshiarpur to rescue a Brahmin lady under the command of prince as well as he too send forces in war of Nadaun. This makes his aggressive stance to gain power for faith clearer and unprecedented. 2. Up and down If we see the Nishan Sahib at Shri Akal Takhat Sahib Ji, they are two, then one is higher and another lower. I disagree that temporal or warring concept is equal to spiritual as only spirituality is eternal and rest die out. 3. Imagination Coming to imagination part, we find that a lion man/beat man emerging from pillar is talked about in Shri Guru Granth Sahib Ji. Many times, it has some purpose. So such things in Shri Dasham Granth Sahib too have some purpose. 4.Deh As we see that Panth Khalsa is talked about as body of Guru, we as a Sikh have millions of body. When we say Guran, it is Gurus or plural. So plural entities can have more then one bodies. 5.Contradiction It is true that, there are contradictions in Adi Guru Darbar and Dasam Guru Darbar, as you yourself said that Kirpan is not the answer and with Kirpan, we make opponent strong. Let us see. Shri Guru Granth Sahib has from Baba Farid Ji, Oh Farid, if some one punches you, do not retaliate, go back to your home, kissing their feet. Tenth Master says If all means fail, it is just to have hand on sword. I have made the choice for the latter. I think all Sikhs will go against Shri Guru Granth Sahib Ji. 6. Lust I am giving you my email id and making it public ie akalustatvijay@yahoo.com. Kindly email me once and I will forward you with my reply to your quotes from Charitropakhyan. They too oppose the lust. 7. Why was Bani of Tenth Master not included in Shri Guru Granth Sahib Ji? Well on this issue Answer is simple, there is one verse attributed to Tenth Master in Shri Guru Granth Sahib Ji, without word Nanak and in high spriti with Mahal 10, in Burhandpur Beerh and perhaps in Damdami Beerh of Anandpur Sahib, last seen in Decca . Bal Hova Bandhan Chhote Sabh Kichh Hot Upayee. Sabh Kichh Tumare Hath me Tum Hi Hot Sahai.. Majority of us attribute this to Ninth Master. Anyway, how can we imagine to carry the text double or say triple the size of Shri Guru Granth Sahib Ji, when we use to live on horse back, in constant fight ? Vidya Sagar was lost due to large size. So smaller size was preferred hence none of his Bani he wrote after becoming Guru was added to Shri Guru Granth Sahib Ji. If we have to have faith that Tenth Master gave Guruship to Shri Guru Granth Sahib J, we can not reject the source of this info, but that source also talk about the content of Shri Dasham Granth Sahib Ji.

Gurfateh When we talk of term Janam, we must understand that it mean both life and birth. As per Gurmat, as we see in Arti that light in all is that light, from which all are enlightened. So i think that God only decided what deeds we have to do and not our deeds. Holy Kuran 10:44 also tells that had Allah wanted all would have faith in same. So sorrow and joy are in control of God, then say deeds of past life, say what about the spirit freshly created, whose first birth is there only, why should that feel joy or sorrow as that is its first birth ? Energy to get recycled as elements of body get after decay of dead body, so energy may also get new body. Energy is spirit, form of light and with mind. Mind you are form of light, recognize your root. But actions and results are in God’s control.

Question : S. Jasbir singh ji Answer: Bhai Sukhdev singh ji

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪਾਠਕ ਸੱਜਣੋਂ!
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ॥

22 ਮਈ 2010
ਰਾਗਮਾਲਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਚਰਚਾ।ਮੈਂ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਭੈਣ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਜਾਂ ਭੈਣ ਸ਼ੁਸੀਲ ਕੌਰ ਜੀ ਜਾਂ ਵਿਜੇਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਰੂਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਕਰਨ ਸੰਪਾਦਕ

ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ?
ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਭਟਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ"।
ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਚੱਲੋ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਮੰਨੇ ਕਿ ਰਾਗ ਮਾਲਾ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ) ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਜੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਭਟਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ।
ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਵੀ ਭਗਤ ਜਾਂ ਭੱਟ ਅਦਿ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਿਰਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਐਸੀ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫ਼ੇਰ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਭਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ?
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ "ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ"। ਸੋ ਜਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਿਖਾਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਰੂਰ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੜ੍ਹਕੇ ਦੇਖੋ, ਸਾਰੇ ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ ਪਰ ਫ਼ੇਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਸ ਭਗਤ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਾਲ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁ: ਗ੍ਰੰ: ਸਾ: ਦੇ ਪੰਨਾ 1253 ਤੇ ਦੇਖੋ ‘ਸੂਰਦਾਸ’ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪੰਗਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ‘ਸੂਰਦਾਸ’ ਲਿਖ ਕੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਉਤਰ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਸਾਫ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਕਿਸੇ ‘ਆਲਿਮ’ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ "ਮਾਧਵ ਨਲ ਕਾਮ ਕੰਦਲਾ" ਨਾਮਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ।
ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਬੰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਪਈ ਅਤੇ ਫ਼ੇਰ ਦੋਹਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਲ 179 ਚੌਪਈਆਂ ਅਤੇ ਦੋਹਰੇ ਹਨ।ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
"ਸ੍ਵਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਗਣੇਸਾਯਨਮ:॥"
ਅਥ ਮਾਧਵ ਨਲ ਕਾਮ ਕੰਦਲਾ
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ‘ਰਾਗ ਮਾਲਾ’ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ‘34’ ਤੋਂ ‘38’ ਚੌਪਈਆਂ (ਅਤੇ ਦੋਹਰੇ) ਹਨ।ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਾਲੀਆਂ 34 ਤੋਂ 38 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਚੌਪਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਇਕ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ,‘33’ ਵੀਂ ਅਤੇ 39 ਵੀਂ ਚੌਪਈ ਵੀ ਮੈਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ:

"ਚੌਪਈ- ਮੁਖ ਤੇ ਉਘਟ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਬਜਾਵਹਿ। ਧੁਨਿ ਕਿੰਨਰ ਸੋ ਬੀਨ ਮਿਲਾਵਹਿ।
ਬੀਨ ਉਪੰਗੁ ਬਾਂਸੁਰੀ ਬਾਜੇ। ਢਾਢੀ ਜੰਤ੍ਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤੀ ਰਾਜੈ।
ਸੁਰ ਮੰਡਲ ਬਾਜੈ ਘਣ ਤੰਤੀ। ਰੁਦ੍ਰ ਬੀਨ ਬਾਜੈ ਬਹੁ ਭੰਤੀ।
ਅਵਜ ਤਾਲ ਕੰਠ ਤਾਲ ਬਜਾਵਹਿ। ਅਗਨਿਤ ਤਾਲ ਤਰੰਗ ਸੁਨਾਵਹਿ।
ਜਲ ਤਰੰਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੁੰਡਲੀ। ਕੁੰਭਰ ਬਾਜੈ ਮਿਲੀ ਧੁਨਿ ਭਲੀ।
ਦੋਹਰਾ- ਬਾਜੈ ਸਰਬ ਸੰਗੀਤ ਗਤਿ, ਤਤ ਬਿਰਤ ਘਨ ਤਾਲ।
ਬਹੁਰ ਅਲਾਪਹਿ ਰਾਗ ਖਟ ਪੰਚ ਪੰਚ ਸੰਗ ਬਾਲ॥33॥"
ਚੌਪਈ- "ਰਾਗ ਏਕ ਸੰਗ ਪੰਚ ਬਰੰਗਨ।
ਸੰਗ ਅਲਾਪਹਿ ਆਠਉ ਨੰਦਨ।
ਪ੍ਰਥਮ ਰਾਗ ਭੇਰਵ ਵੈ ਕਰਹੀ। ਪੰਚ ਰਾਗਨੀ ਸੰਗ ਉਚਰਹੀ।
ਪ੍ਰਥਮ ਭੈਰਵੀ ਬਿਲਾਵਲੀ। ਪੁਨਿਆ ਕੀ ਗਾਵਹਿ ਬੰਗਲੀ।
ਪੁਨ ਅਸਲੇਖੀ ਕੀ ਭਈ ਬਾਰੀ। ਇਹ ਭੇਰੋਂ ਕੀ ਪਾਂਚੋਂ ਨਾਰੀ।
ਪੰਚਮ ਹਰਖ ਦਿਸਾਖ ਸੁਨਾਵਹਿ। ਬੰਗਲਾ ਮਧੁ ਮਾਧਵ ਗਾਵਹਿ।
ਦੋਹਰਾ- ਲਲਿਤ ਬਿਲਾਵਲਿ ਗਾਵਹੀ ਅਪਨੀ ਅਪਨੀ ਭਾਤਿ।
ਆਠ ਪੁਤ੍ਰ ਭੈਰਵ ਕੇ, ਗਾਇਨ ਗਾਵਹਿ ਪਾਤ੍ਰਿ॥34॥
ਚੌਪਈ- ਦੁਤੀਆ ਮਾਲਿ ਕਉਸਕ ਅਲਾਪਹਿ। ਸੰਗ ਰਾਗਨੀ ਪਾਂਚੋ ਥਾਪਹਿ।
ਗੌਡ ਕਰੀ ਅਰ ਦੇਵ ਕੰਧਾਰੀ। ਗੰਧਾਰੀ ਸੀਹੁਤੀ ਉਚਾਰੀ।
ਧਨਾਸਰੀ ਏ ਪਾਂਚੋ ਗਾਈ। ਮਾਲ ਕੌਸ ਰਾਗ ਸੰਗ ਲਾਈ।
ਮਾਰੂ ਮਸਤ-ਅੰਗ (ਮਿਸਟ ਅੰਗ) ਮੇ ਵਾਰਾ।
ਪ੍ਰਬਲ ਚੰਦ ਕਉਸਕ ਉਭਾਰਾ।
ਕੌਖਟ ਅਉ ਭਉਰਾਨੰਦ ਗਾਏ।
ਮਾਲ ਕੌਸ ਰਾਗ ਸੰਗ ਲਾਏ।
ਸੋਰਠਾ- ਪੁਨਿ ਆਯੋ ਹਿੰਡੋਲ ਪਾਂਚ ਨਾਰ ਸੰਗ ਅਸਟ ਸੁਤ।
ਉਠੈ ਤਾਨ ਕਲੋਲ ਗਾਵਹਿ ਤਾਲਿ ਮਿਲਾਇਕੈ॥35॥
ਚੌਪਈ- ਤਿਲੰਗੀ ਦੇਵਕਰੀ ਆਈ।ਬਾਸੰਤੀ ਸਿੰਧੂਰ ਸੁਹਾਈ।
ਸਰਸ ਅਹੀਰੀ ਲੈ ਭਾਰਜਾ। ਸੰਗ ਲਾਈ ਪਾਂਚੋਂ ਆਰਜਾ।
ਸਰਮਾਨੰਦ ਭਾਸਕਰ ਆਏ। ਚੰਦ੍ਰ ਬਿੰਬ ਮੰਗਲਨਿ ਸੁਹਾਏ।
ਪੰਚ ਬਾਨ ਅਉ ਆਹਿ ਬਿਨੋਦਾ। ਗਾਵਹਿ ਸਰਸ ਬਸੰਤ ਕਮੋਦਾ।
ਅਸਟ ਪੁਤ੍ਰ ਉਨ ਕਹੇ ਸਵਾਰੀ। ਪੁਨ ਆਈ ਦੀਪਕ ਕੀ ਬਾਰੀ।
ਦੋਹਰਾ- ਕਾਛੇਲੀ ਪਟ ਮੰਜਰੀ ਟੋਡੀ ਕਹੀ ਅਲਾਪਿ।
ਕਾਮੋਦੀ ਅਉ ਗੂਜਰੀ ਸੰਗਿ ਦੀਪਕ ਕੇ ਥਾਪ॥36॥
ਚੌਪਈ- ਕਾਲਿੰਗਾ ਕੁੰਤਲ ਅਉ ਰਾਮਾ। ਕਮਲ ਕੁਸਮ ਪੰਚਨ ਕੇ ਨਾਮਾ।
ਗੌਰਾ ਅਉ ਕਾਨਰਾ ਕਲਿਆਨਾ। ਅਸਟ ਪੁਤ੍ਰ ਦੀਪਕ ਕੇ ਜਾਨਾ।
ਸਭ ਮਿਲਿ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵੈ ਗਾਵਹਿ। ਪਾਂਚੋ ਸੰਗ ਬਰੰਗਨ ਲਾਵਹਿ।
ਬੈਰਾਰੀ ਕਰਨਾਟੀ ਧਰੀ। ਗੌਰੀ ਆਵਹਿ ਆਸਾਵਰੀ।
ਪੁਨਿ ਪਾਛੈ ਸਿੰਧਵੀ ਅਲਾਪੀ। ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਸੰਗ ਪਾਂਚੋ ਥਾਪੀ।
ਦੋਹਰਾ- ਮਾਲਵ ਸਾਰੰਗ ਸਾਗਰਾ ਅਉਰ ਗੌਂਡ ਗੰਭੀਰ।
ਆਠ ਪੁਤ੍ਰ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਕੇ ਗੁੰਡ ਕੁੰਭ ਹਮੀਰ॥37॥
ਚੌਪਈ- ਖਸਟਮ ਮੇਘ ਰਾਗ ਵੈ ਗਾਵਹਿ। ਪਾਂਚੋ ਸੰਗ ਬਰੰਗਨਿ ਲਾਵਹਿ।
ਸੋਰਠ ਗੌਂਡ ਮਲਾਰੀ ਧੁਨੀ। ਪੁਨ ਗਾਵਹਿ ਆਸਾ ਗੁਨ ਗੁਨੀ (ਕੁੰਕਨੀ)।
ਊਚੇ ਸੁਰ ਸੂਹਵਿ ਪੁਨਿ ਕੀਨੀ। ਮੇਘ ਰਾਗ ਸੋ ਪਾਂਚੋ ਚੀਨੀ।
ਬੈਰਾਰੀ ਗਜਧਰ ਕੇਦਾਰਾ। ਜਲਧਰ ਅਉ ਨਟ ਜਬਲੀ ਧਾਰਾ।
ਪੁਨ ਗਾਵਹਿ ਸੰਕਰ ਅਰੁ ਸਿਆਮਾ। ਮੇਘ ਰਾਗ ਪੁਤ੍ਰਨਿ ਕੇ ਨਾਮਾ।
ਦੋਹਰਾ- ਖਸਟ ਰਾਗ ਉਨ ਮਿਲ ਕਹੇ ਸੰਗ ਰਾਗਨੀ ਤੀਸ।
ਸਭੈ ਪੁਤ੍ਰ ਰਾਗੰਨ ਕੇ ਆਠਾਰਹਿ ਦਸ ਬੀਸ॥38॥
ਚੌਪਈ।- ਗਾਏ ਰਾਗ ਰਾਗਨਿ ਸੰਚੀਤਾ। ਪੁਨਵੈ ਮੁਖ ਉਘਟੈ ਸੰਗੀਤਾ।
ਰੰਗ ਭੁਮਿ ਬਹੁ ਭਾਤਿ ਸਵਾਰੀ। ਤਾਲਿ ਮਿਲਾਇ ਕਰੈ ਨ੍ਰਿਤਕਾਰੀ।
ਦੀਵਟ ਦੀਪ ਜਰੈ ਬਹੁ ਭਾਤੀ। ਬਹੁਤ ਮਸਾਲ ਮੈਨ ਕੀ ਬਾਤੀ।
ਅੰਤਰਿ ਓਰ ਪਿਛੋਰੀ ਕੀਨੀ। ਪੁਹਪ ਮੰਜਰੀ ਦੁਹੁ ਕਰ ਲੀਨੀ।
ਸਭ ਮਿਲਿ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵੈ ਗਾਵਹਿ। ਸੰਕਰ ਗੌਰ ਗਨੇਸ ਮਨਾਵਹਿ।
ਦੋਹਰਾ- ਖੜਜ ਰਿਖਭ ਗੰਧਾਰ ਮਧਿਮ ਪੰਚਮ ਧੈਵਤਾ।
ਔਰੁ ਨਿਖਾਦ ਉਚਾਰ ਏ ਸਭ ਗਾਏ ਸਪਤ ਸੁਰ॥39॥
(ਨੋਟ: ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜੋ ਲਿਖਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਉਸੇ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤਾਂ ਅਤੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ)।
ਸੋ ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਜਿਹੜਾ ਤੁਸੀਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ‘ਆਲਿਮ ਕਵੀ’। ਇਸ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ "ਮਾਧਵ ਨਲ ਕਾਮ ਕੰਦਲਾ" ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖੋ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਵੀ ਹੈ?

ਉਤਰ: ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਕਣ ਕਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਹੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਜੇ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਨੀਰਸ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ।ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਾ ਮੋੜੋ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਤੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣੋ।

ਪਾਠਕ ਜੀ! ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ’ਚ ਮਧਾਣੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰੰਖਲਾ ਵਿੱਚ ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇਹ ਮੇਰਾ ਅਖੀਰਲਾ ਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਗੋਂ ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ( ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਫ਼ੇਰ ਕਦੇ ਵਿਚਾਰ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਫ਼ੇਰ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ)। ਧੰਨਵਾਦ।
ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਕੈਲਗਰੀ)
20-5-2010

ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! 17-5-2010 ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ "ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ?" ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ 18-5-10 ਦੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣਾਏ, ਰਾਗ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਚੱਲਤ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ"। 19-5-10 ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਫੇਰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਈ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਫੇਰ ਜਵਾਬ ਦਿਉ। ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾਂ ਤੁਸੀਂ ਫ਼ੇਰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋ। ਸੋ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੇਣਾ ਜੀ। ਸਵਾਲ ਕੋਈ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਮਝ ਨਾ ਆ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ "ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਰਾਗਾਂ ਦੀ) ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ"। ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇਂ (ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਲਿਖ ਕੇ) ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ? ਅਰਥਾਤ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਲਿਖੀ ਹੈ?
ਉਤਰ: ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਭਟਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਗਮਾਲਾ ਪਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਪਰਚਲਤ ਸੀ। ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਸੀ।ਗੁਰੂ ਜੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਸਥਾਨ ਦਿਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਭਟਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ

ਮੈਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:- ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਕੋਈ ਗਾਵੈ ਰਾਗੀ ਨਾਦੀ ਬੇਦੀ ਬਹੁ ਭਾਤਿ ਕਰਿ ਨਹੀ ਹਰਿ ਹਰਿ ਭੀਜੈ ਰਾਮ ਰਾਜੇ॥" (450)। ਤਾਂ ਕੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗਾਂ ਨਾਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ? ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ’।
ਇਹ ਜਵਾਬ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ "ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਛੰਤ ਘਰੁ 4॥" ਸਿਰਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ "ਕੋਈ ਗਾਵੈ ਰਾਗੀ ਨਾਦੀ ਵੇਦੀ ਬਹੁ ਭਾਤਿ ਕਰਿ ਨਹੀ ਹਰਿ ਹਰਿ ਭੀਜੈ ਰਾਮ ਰਾਜੇ॥" ਫ਼ੇਰ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ?
ਉਤਰ: (1)
ਨਾਦ ਬਿਨੋਦ ਕੋਡ ਆਨੰਦਾ ਸਹਜੇ ਸਹਜਿ ਸਮਾਇਓ ॥ ਕਰਨਾ ਆਪਿ ਕਰਾਵਨ ਆਪੇ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਆਪਿ ਆਪਾਇਓ ॥2॥30॥53॥ {ਪੰਨਾ 1214}
(2) ਤਪਤਿ ਬੁਝੀ ਸੀਤਲ ਆਘਾਨੇ ਸੁਨਿ ਅਨਹਦ ਬਿਸਮ ਭਏ ਬਿਸਮਾਦ ॥ ਅਨਦੁ ਭਇਆ ਨਾਨਕ ਮਨਿ ਸਾਚਾ ਪੂਰਨ ਪੂਰੇ ਨਾਦ ॥2॥46॥69॥ {ਪੰਨਾ 1217}
ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੁਣੋ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੋਚੋ ਵਿਚਾਰੋ ਤੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਖਿਚ ਨੂੰ ਭਾਲੋ
ਕਈ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਹ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਦਾ ਰਸ, ਨਾਹ ਵੇਦ ਦਾ ਸ਼ੌਕ, ਨਾਹ ਰਾਗ ਦੀ ਖਿੱਚ-ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹੁਨਰ ਵਲ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾਹ ਸੂਝ, ਨਾਹ ਬੁੱਧੀ, ਨਾਹ ਅਕਲ ਦੀ ਸਾਰ, ਤੇ ਇਕ ਅੱਖਰ ਭੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੀ ਗੁਣ ਨਾਹ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰੀ ਜਾਣ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰੇ ਖੋਤੇ ਹਨ
ਇਕਨਾ ਨਾਦ ਨ ਬੇਦ ਨ ਗੀਅ ਰਸੁ, ਰਸ ਕਸ ਨ ਜਾਣੰਤਿ ॥ ਇਕਨਾ ਸੁਧਿ ਨ ਬੁਧਿ ਨ ਅਕਲਿ ਸਰ, ਅਖਰ ਕਾ ਭੇਉ ਨ ਲਹੰਤਿ ॥ ਨਾਨਕ ਸੇ ਨਰ ਅਸਲਿ ਖਰ, ਜਿ ਬਿਨੁ ਗੁਣ ਗਰਬੁ ਕਰੰਤਿ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 1246)
ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਰੂ�ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪੰਗਤੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।

ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਦੀਵੇ ਵੇਖੋਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਿਰਾਟ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰ ਸਕੋਗੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਧੂਪ ਜਾਂ ਅਗਰਬੱਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਧੁਪ (ਧੂਪ) ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਸਕੋਗੇ"।
ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਥਾਲ ਵਿੱਚ ਸਜੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਧੂਪ ਜਾਂ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਲਏ ਬਗੈਰ ਮਲਯਗਿਰੀ ਦੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਆਰਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਜਾਂ ਧੂਪ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਲਏਂਗਾ? ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕੀ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਵੇਖ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਸ਼ਾਮਿਆਨਾ ਸਜਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਧੂਪ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਦੇਖ ਮਲਯਗਿਰੀ ਦੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਕਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧੀ ਫੈਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੋ ਇੱਥੇ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਸਜਾ ਕੇ ਆਰਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧੂਪ ਅਗਰਬੱਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰੱਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹੋਰ ਦੇਖੋ: "ਸੁਰਤਿ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਦੁਇ ਕੰਨੀ ਮੁੰਦਾ ਪਰਮਿਤਿ ਬਾਹਰਿ ਖਿੰਥਾ॥ (334)। ਅਰਥ:-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰਤ ਜੋੜਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਾ-ਇਹ ਮਾਨੋ, ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ-ਇਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੇ ਗੋਦੜੀ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ ।
ਮੁੰਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੰਦ੍ਰਾਂ ਪਾ ਲਵੋ ਤੇ ਇਹ ਸੀੜੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਬਲਕਿ ਮੁੰਦ੍ਰਾਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਇੱਥੇ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਖਿੰਥਾ’ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ’ ਨਾਲ ਤੁਲਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖਿੰਥਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਹੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿੰਥਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਲਵੋ ਫ਼ੇਰ ਆਪੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗਿਆਨ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਉਤਰ: ਤੁਹਾਡਾ ਕਹਿਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਕਲ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਬਚੇ ਮਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਵੇਖ ਰੇਤ ਦੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਇਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬਚੇ ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚੰਨ ਤਾਰੇ ਵੇਖ ਵੇਖ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਿਕ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਇਕ ਅਗਿਆਨ ਭਰਿਆ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਝੀ ਹੋ ਗਈ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ

ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਰਾਗ ਸਾਡੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਰ ਹੋਣਾ ਉਤਮ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ"।
ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਗ ਅਲਾਪ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਿਸੇ ਅਨਹਤ ਨਾਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੀਦਾ ਹੈ।( ਇੱਥੇ ਫ਼ੇਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਲਟਾ ਹੀ ਨਾ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ। ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸਿਰਫ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ)।

ਉਤਰ: ਇਕਨਾ ਨਾਦ ਨ ਬੇਦ ਨ ਗੀਅ ਰਸੁ, ਰਸ ਕਸ ਨ ਜਾਣੰਤਿ ॥ ਇਕਨਾ ਸੁਧਿ ਨ ਬੁਧਿ ਨ ਅਕਲਿ ਸਰ, ਅਖਰ ਕਾ ਭੇਉ ਨ ਲਹੰਤਿ ॥ ਨਾਨਕ ਸੇ ਨਰ ਅਸਲਿ ਖਰ, ਜਿ ਬਿਨੁ ਗੁਣ ਗਰਬੁ ਕਰੰਤਿ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 1246)
ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਰੂ�ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪੰਗਤੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕਿਉਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ?"
ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
ਅਗੇ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਨੂੰਤੋਂ " ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਗ ਹੈ, ਕਦੀ ਗਾ ਕੇ ਵੇਖੋ ਬੜਾ ਆਨੰਦ ਆਏਗਾ"।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਂ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਕਿ "ਨੂੰਤੋਂ " ਰਾਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ (ਰਾਗ ਵਿੱਚ) ਉਚਾਰਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਾਵੋ ਤਾਂ ਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ "ਓ" (ਓਅੰ) ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ) ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਧੁਨੀਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਧਿਆਤਮਕ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ (ਉਚੀ ਆਵਾਜ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਆਵਾਜ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ...। ਪਰ "ਨੂੰਤੋਂ " ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਧੁਨੀਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣ ਬਾਰੇ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ।
ਉਤਰ: ਇਥੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਹੋ। ਇਹ ਨਿਜੀ ਅਭਿਆਸ ਹੈ।
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਾਗ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕੰਪਨ, ਵਾਇਬ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਕਵਾਉ"।
ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਕਵਾਉ ਦਾ ਅਰਥ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾਂ ਨੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਚਨ, ਹੁਕਮ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। "ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ" (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ) ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਹੁਣ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ- ਕਿਸ ਨੇ ਬਚਨ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸ ਉਤੇ ਕੀਤਾ? ਹੁਕਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸ ਉਤੇ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ? ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਖੁਦ ਤੇ ਹੀ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ। ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕੀਤੀ।ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰੀਏ ਕਿ ਮੇਜ ਤੋਂ ਪੈਂਸਿਲ ਚੁਕ ਲੈ, ਤਾਂ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਮੂਹੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੈਂਸਿਲ ਚੁਕਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਾਂ ਪੈਂਸਿਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਸਾਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਸਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਜਾਂ ਰਾਗ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮੂਹੋਂ ਉਚਾਰੇ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣੇ।
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਕੰਪਨ, ਵਾਇਬ੍ਰੇਸ਼ਨ।ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਜਿੰਨੀਂ ਦੇਰ ਕੋਈ ਪਸਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਠੋਸ, ਤਰਲ ਜਾਂ ਗੈਸ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਤਨੀ ਦੇਰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਆਵਾਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਵੋ ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਵਾ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ ਹੋਵੇ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਇਕ ਫੁਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਵੀ।ਸੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਪਨ, ਵਾਇਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਪਸਾਰੇ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਫ਼ੇਰ ਕੰਪਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਤਰ: ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਦਸੋਗੇ ਕਿ ਕੀ ਨਾਮ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਇਕੋ ਮਤਲਭ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖਰਾਬੀ ਸੀ ਇਸ ਤੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂਆਂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ ਹੀ ਕੁਝ ਖਾਸ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਣੀ ਹੈ"।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ! ਇਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ‘ਰਾਗ ਮਾਲਾ’ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਸਲਾ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲਾਜਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਇਹ ਲਾਜਮੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਤਰ: ਕੁਝ ਕਾਰਣ, ਕਾਰਣ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੜਫਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਲੋਕ ਬਿਲਲਾਹਿਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਭਾਈ ਹਰ ਚੀਜ ਮੈਟਰ ਨਾਲ ਰੀਲੇਟਿਡ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਜੀ! ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਤੋਂ ਕਿਹੜੇ ਇਕ ਵੀ ਰਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ"?
ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਗਿਣਵਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ। ਬਣਤਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: "ਸਿਰੀ ਰਾਗ = ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਠਾਟ ਦਾ ਔੜਵ ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਗ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਆਰੋਹੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਹਨ..... ( ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਦੇਖੋ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ‘ਸਿਰੀਰਾਗ’)।ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵਾਲ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ।
ਉਤਰ: ਮੈਂ ਕੋਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਮੇਰੈ ਭਾਈ। ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਾਂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਚਲਤ ਰੀਤੀ ਰਵਾਜਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ ਨੁੰ ਇਨ ਬਿਨ ਸਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਵਿਲੱਖਣ ਪਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਾਚੀਨ ਜਮਾਨੇ ਵਿਚ ਪਰਚਲਤ ਰਾਗ ਸੈਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਦੀ ‘ਬਣਤਰ’ ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ‘ਲਿਸਟ’ ਦਾ ਫਰਕ ਸਮਝੋ ਜੀ।
ਭੁਲ ਚੁਕ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਧੰਨਵਾਦ।
-------------------------------------------------------------------------------------------

19-05-2010

ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਕੈਲਗਰੀ)

: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਤੇ ਇਹ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ....ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਗ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਸੀੜੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ"।
ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਕੋਈ ਗਾਵੈ ਰਾਗੀ ਨਾਦੀ ਬੇਦੀ ਬਹੁ ਭਾਤਿ ਕਰਿ ਨਹੀ ਹਰਿ ਹਰਿ ਭੀਜੈ ਰਾਮ ਰਾਜੇ॥" (450), ਤਾਂ ਕੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗਾਂ ਨਾਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਉਤਰ: ਸਰਦਾਰ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਥੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਭੁਲ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਜਪੁ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ

ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਅਨਹਤ ਨਾਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਵਜਾ ਕੇ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਦ ਅਤੇ ਅਨਹਤ ਨਾਦ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਅ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਆਰਤੀ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ‘ਆਰਤੀ’ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਫ਼ਰਕ ਦੇਖੋ। ਇਹੀ ਫ਼ਰਕ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਦ ਅਤੇ ਅਨਹਤ ਨਾਦ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਆਰਤੀ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਆਰਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸੀੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਦੋਨਾਂ ਆਰਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਦਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੇਲ ਨਹੀਂ।
ਉਤਰ: ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਥੇ ਤੁਸੀਂ ਭੁਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਦੇ ਨਿਕੇ ਨਿਕੇ ਦੀਵੇ ਵੇਖੋਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀ ਇਸ ਵਿਰਾਟ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰ ਸਕੋਗੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧੁਪ ਜਾਂ ਅਗਰਬਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀ ਇਸ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਧੁਪ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਸਕੋਗੇ।
"ਨਉ ਸਰ ਸੁਭਰ ਦਸਵੈ ਪੂਰੇ॥ ਤਹ ਅਨਹਤ ਸੁੰਨ ਵਜਾਵਹਿ ਤੂਰੇ॥" (943)। (ਨਾਮ ਦੀ ਬਰਕਤਿ ਨਾਲ) ਜਦੋਂ ਨੌ ਗੋਲਕਾਂ ਨਕਾ-ਨਕ ਭਰੀਜ ਕੇ (ਭਾਵ, ਬਾਹਰ ਵਲ ਦੇ ਵਹਿਣ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ, ਮਾਇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਲ ਦੀ ਦੌੜ ਮਿਟਾ ਕੇ) ਦਸਵੇਂ ਸਰ ਵਿਚ (ਭਾਵ, ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ) ਜਾ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦੋਂ (ਗੁਰਮੁਖ) ਇੱਕ-ਰਸ ਅਫੁਰ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵਾਜੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ, ਅਫੁਰ ਅਵਸਥਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਤਨੀ ਬਲ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਫੁਰਨਾ ਉਥੇ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ) ।
"ਵਿਣੁ ਵਜਾਈ ਕਿੰਗੁਰੀ ਵਾਜੈ ਜੋਗੀ ਸਾ ਕਿੰਗੁਰੀ ਵਜਾਇ॥" (909)।
"ਹਥਿ ਕਰਿ ਤੰਤ ਵਜਾਵੈ ਜੋਗੀ ਥੋਥਰ ਵਾਜੈ ਬੇਨ॥ ਗੁਰਮਤਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਬੋਲਹੁ ਜੋਗੀ ਇਹੁ ਮਨੂਆ ਹਰਿ ਰੰਗ ਭੇਨ॥ (368)।
ਜੋਗੀ (ਕਿੰਗੁਰੀ) ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਤਾਰ ਵਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਿੰਗੁਰੀ ਬੇਅਸਰ ਹੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਤੋਂ ਸੁੰਞਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ) । ਹੇ ਜੋਗੀ! ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਰ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਇਹ (ਅਮੋੜ) ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੰਗ ਵਿਚ ਭਿੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।
ਅਨਹਤ ਨਾਦ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਸਮਝਾਵੋ ਜੀ।
ਉਤਰ: ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਉਦਹਾਰਣਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹਨ।ਅਸਾਂ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਰਾਗ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੰਨਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਤਿਕਾਰ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਰਾਗ ਕੋਈ ਬਾਬਾ ਜਾਂ ਸੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਰ ਹੋਣਾ ਉਤਮ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ

ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਗ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਸੀੜੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ"।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮਹਂਤਵ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਦਾ ਹੈ।ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੀੜੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਹਾਇਕ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੀੜੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।

ਉਤਰ: ਇਥੇ ਤੁਸੀਂ ਗਲਤ ਹੋ। ਜੇ ਫਰਕ ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕਿਉਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ।
‘ੴ ’ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਗ ਦੀ ਧੁਨੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ।
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵੋ ਜੀ।
ਉਤਰ: ਹਾਂ ਜੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਗ ਹੈ, ਕਦੀਂ ਗਾ ਕੇ ਵੇਖੋ, ਬੜਾ ਆਨੰਦ ਆਏਗਾ
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ"।
ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵੋ ਜੀ।
ਉਤਰ: ਰਾਗ ਦਾ ਮਤਲਭ ਹੈ ਕੰਪਨ, ਵਾਇਬਰੇਸ਼ਨ, ਕਵਾਓ(ਜਪੁ ਸਾਹਿਬ)
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਗਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜਾ ਰਾਗ ਦਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ .. ਰਾਗਮਾਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਤਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਗ ਰਾਗਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ"।
ਤੁਹਾਡਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ ਉਹ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀਂ ਜਾਂ ਖਰਾਬੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਲੈ ਆਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਕੀ ਮਹਤਵ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕੀ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਸੇ ਖੋਜ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਹੈ? ਖੋਜ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਹੈ? ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਂ ਐਸਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖਰਾਬੀ ਸੀ? ਰਾਗ ਭੈਰਉ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੋ ਗਈ? ਜੇ ‘ਰਾਗ ਭੈਰਉ’ ਹੀ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਖਰਾਬੀ ਸੀ?
ਉਤਰ: ਖਰਾਬੀ ਕੀ ਸੀ ਇਸ ਤੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਗੁਰੂਆਂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ ਹੀ ਕੁਝ ਖਾਸ ਰਾਗਾਂ ਨੁੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿਤੀ ਹੋਣੀ ਹੈ।
ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਰਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।
ਪਿਛਲੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਰਾਗ ਮਾਲਾ’ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣਾਏ ਰਾਗ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਫ਼ੇਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਕਰਨੀਂ ਜੀ।
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ"।
ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋਗੇ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਇਕ ਵੀ ਰਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਰਾਗਮਾਲਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?
ਉਤਰ: ਛੇ ਰਾਗ-ਭੈਰਉ, ਮਾਲਕਉਸ, ਹਿੰਡੋਲ, ਦੀਪਕ, ਸਿਰੀਰਾਗ, ਮੇਘ । ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਰਾਗਨੀਆਂ ।
ਕੁਲ ਰਾਗਣੀਆਂ-30 ।
ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ।
ਛੇ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੁੱਤਰ-48
ਸਾਰਾ ਜੋੜ-6+30+48=84
ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਹੈ"
ਸੋਧ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ? ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵੋ ਜੀ।
ਉਤਰ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ�ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੇਠ-ਲਿਖੇ 31 ਰਾਗ ਹਨ-
ਸਿਰੀਰਾਗ, ਮਾਝ, ਗਾਉੜੀ, ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਦੇਵ ਗੰਧਾਰੀ, ਬਿਹਾਗੜਾ, ਵਡਹੰਸ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਜੈਤਸਰੀ, ਟੋਡੀ, ਬੈਰਾੜੀ, ਤਿਲੰਗ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਗੋਂਡ, ਰਾਮਕਲੀ, ਨਟ, ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ, ਮਾਰੂ, ਤੁਖਾਰੀ, ਕੇਦਾਰਾ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲਾਰ, ਕਾਨੜਾ, ਕਲਿਆਨ, ਪ੍ਰਭਾਤੀ, ਜੈਜਾਵੰਤੀ ।
ਇਹਨਾਂ 31 ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੇਠ-ਲਿਖੇ 6 ਰਾਗ ਦੂਜੇ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਗਾਵਣ ਦੀ ਭੀ ਹਿਦਾਇਤ ਹੈ-
ਲਲਿਤ, ਆਸਾਵਾਰੀ, ਹਿੰਡੋਲ, ਭੋਪਾਲੀ, ਬਿਭਾਸ, ਕਾਫ਼ੀ ।
ਨੋਟ:- ‘ਆਸਾਵਰੀ’, ਰਾਗ ‘ਆਸਾ’ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ ।
ਨੋਟ:- ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 37 ਰਾਗ ਆ ਗਏ ।
ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਅਨੁਸਾਰ: ਪਰਚਲਤ ਪਰਾਚੀਨ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬੰਦੀ
ਛੇ ਰਾਗ-ਭੈਰਉ, ਮਾਲਕਉਸ, ਹਿੰਡੋਲ, ਦੀਪਕ, ਸਿਰੀਰਾਗ, ਮੇਘ । ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਰਾਗਨੀਆਂ ।
ਕੁਲ ਰਾਗਣੀਆਂ-30 ।
ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ।
ਛੇ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੁੱਤਰ-48
ਸਾਰਾ ਜੋੜ-6+30+48=84

ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਸੋਧ ਕੀਤੀ

ਧੰਨਵਾਦ।

S. Jasbir singh ji�(ਕੈਲਗਰੀ) and Bhai Sukhdev singh jijasveer singh calgary ji? ragmala word guru pavan guru pani guru and earth guru kee bani hai.all global guru word hi hai.
ਸਲੋਕ ਮਃ ੧ ॥ ਘਰ ਮਹਿ ਘਰੁ ਦੇਖਾਇ ਦੇਇ ਸੋ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਸੁਜਾਣੁ ॥ ਪੰਚ ਸਬਦ ਧੁਨਿਕਾਰ ਧੁਨਿ ਤਹ ਬਾਜੈ ਸਬਦੁ ਨੀਸਾਣੁ ॥ ਦੀਪ ਲੋਅ ਪਾਤਾਲ ਤਹ ਖੰਡ ਮੰਡਲ ਹੈਰਾਨੁ ॥ ਤਾਰ ਘੋਰ ਬਾਜਿੰਤ੍ਰ ਤਹ ਸਾਚਿ ਤਖਤਿ ਸੁਲਤਾਨੁ ॥ ਸੁਖਮਨ ਕੈ ਘਰਿ ਰਾਗੁ ਸੁਨਿ ਸੁੰਨਿ ਮੰਡਲਿ ਲਿਵ ਲਾਇ ॥ ਅਕਥ ਕਥਾ ਬੀਚਾਰੀਐ ਮਨਸਾ ਮਨਹਿ ਸਮਾਇ ॥ ਉਲਟਿ ਕਮਲੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤਿ ਭਰਿਆ ਇਹੁ ਮਨੁ ਕਤਹੁ ਨ ਜਾਇ ॥ ਅਜਪਾ ਜਾਪੁ ਨ ਵੀਸਰੈ ਆਦਿ ਜੁਗਾਦਿ ਸਮਾਇ ॥ ਸਭਿ ਸਖੀਆ ਪੰਚੇ ਮਿਲੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਾਸੁ ॥ ਸਬਦੁ ਖੋਜਿ ਇਹੁ ਘਰੁ ਲਹੈ ਨਾਨਕੁ ਤਾ ਕਾ ਦਾਸੁ ॥੧॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧ ॥ ਧੰਨੁ ਸੁ ਕਾਗਦੁ ਕਲਮ ਧੰਨੁ ਧਨੁ ਭਾਂਡਾ ਧਨੁ ਮਸੁ ॥ ਧਨੁ ਲੇਖਾਰੀ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨਿ ਨਾਮੁ ਲਿਖਾਇਆ ਸਚੁ ॥੧॥ {ਪੰਨਾ 1291} ਪਉੜੀ ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ ਆਪਿ ਬਣਤ ਬਣਾਈ ॥ ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਦੂਜਾ ਕੋ ਨਹੀ ਤੂ ਰਹਿਆ ਸਮਾਈ ॥ ਤੇਰੀ ਗਤਿ ਮਿਤਿ ਤੂਹੈ ਜਾਣਦਾ ਤੁਧੁ ਕੀਮਤਿ ਪਾਈ ॥ ਤੂ ਅਲਖ ਅਗੋਚਰੁ ਅਗਮੁ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ ਦਿਖਾਈ ॥ ਅੰਤਰਿ ਅਗਿਆਨੁ ਦੁਖੁ ਭਰਮੁ ਹੈ ਗੁਰ ਗਿਆਨਿ ਗਵਾਈ ॥ ਜਿਸੁ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਹਿ ਤਿਸੁ ਮੇਲਿ ਲੈਹਿ ਸੋ ਨਾਮੁ ਧਿਆਈ ॥ ਤੂ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਰਵਿਆ ਸਭ ਠਾਈ ॥ ਜਿਤੁ ਤੂ ਲਾਇਹਿ ਸਚਿਆ ਤਿਤੁ ਕੋ ਲਗੈ ਨਾਨਕ ਗੁਣ ਗਾਈ ॥੨੮॥੧॥ ਸੁਧੁ {ਪੰਨਾ 1291} dass sukhdev singh.

ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੈਲਗਰੀ ਜੀ
ਗੁਰੂ ਫਤਿਹ।

ਤੁਸੀਂ ਰਾਗਾਂ ਨੰ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦਾ ਨਹੀਂ? ਤੁਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਦਾ ਜਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ? ਤੇ ਇਹ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ? ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਕਿ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੁਨਆਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਗ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਸੀੜੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ।ਰਾਗਮਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲ ਰਹੀ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਹੜੇ ਰਾਗ ਪ੍ਰਥਮ ਸਨ, ਕਿਹੜੇ ਰਾਗ ਸਨ ਜਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਰਾਗਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਰਾਗਮਾਲਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਚਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਗਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜਾ ਰਾਗ ਦਾ ਹੀ ਦਿਤਾ।ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਰਾਗਮਾਲਾਂ ਪਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਤਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਗ ਰਾਗਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਂੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਾ ਫੇਰੋ।ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੋ। ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ । ੴ ਵੀ ਰਾਗ ਦੀ ਹੀ ਧੁੰਨੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੈ ਉਥੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਇਲਾਹੀ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।ਤੁਸੀ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਰਾਗਮਾਲਾ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਲਿਖੀ ਤਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣਾਏ ਰਾਗ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਚਲਤ ਸਨ।ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਤੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਾਗ ਭੈਰਵ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿਤੀ।ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਅਖੀਰਲਾ ਜਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਪਰਚਲਤ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਇਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪਾਠਕ ਸੱਜਣੋਂ!
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ॥

ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਹੈ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ (ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਕੋਈ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਤ ਨੇਮ/ ਨੇਮ ਬੱਧ, ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਬਲਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।ਇਸ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਕੋਈ ਗਾਵੈ ਰਾਗੀ ਨਾਦੀ ਬੇਦੀ ਬਹੁ ਭਾਤਿ ਕਰਿ ਨਹੀ ਹਰਿ ਹਰਿ ਭੀਜੈ ਰਾਮ ਰਾਜੇ॥" (450)। ਸੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਫ਼ਰਕ ਉਸ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ (ਮੇਰੇ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੀ ਹੈ। ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਘਰ (ਢਰੲਤੁੲਨਚੇ) ਵਿੱਚ ਗਾਣੀ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਉਚਾਰੀ ਹੈ। ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਗਾਉਣ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨੀ ਸੌਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਜਿਆਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਾਤੀ ਗੱਲ ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ (ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ), ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੂਹੋਂ ਉਚਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਵਾਰਤਿਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੇਰ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਿਲਣਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਵਕਤ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਏਨਾ ਆਨੰਦ ਨਾ ਮਾਣ ਸਕਦਾ।
ਹੁਣ ਲਵੋ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ; ‘ਚੋਲੀ ਕੇ ਪੀਛੇ ਕਿਆ ਹੈ....’, ਇਹ ਵੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਗਾਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ (ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗਏ) ਗਾਣੇ ਕੋਈ ਮਹਤ੍ਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ, ਪਰ ਫ਼ੇਰ ਵੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹਤ੍ਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਕਿ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ।
ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਬਾਰੇ:
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇਂ ਉਚਾਰੀ ਹੈ।
ਦੂਸਰਾ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 31 ੴ 6 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਾਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ (ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰੰਗਣਾਂ ਸਮੇਤ) (18ੴ10ੴ20 =) 48 ਰਾਗਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਈ ਰਾਗ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ੳਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਰਾਗ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਗਮਾਲਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਉਸ ਵਕਤ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਓਪਰੀ ਨਜ਼ਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਹੈ।ਪਰ ਐਸਾ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਕਿ ਤਤਕਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸਿਰੀਰਾਗ’ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਛੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸਿਰੀ ਰਾਗ’ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ ‘ਭੈਰਉ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ "ਪ੍ਰਥਮ ਰਾਗ ਭੈਰਉ ਵੈ ਕਰਹੀ॥"
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ "ਪ੍ਰਥਮ ਰਾਗ ਭੈਰਉ ਵੈ ਕਰਹੀ॥" ਅਰਥ- ਗਾਇਕ ਲੋਕ (ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ) ‘ਰਾਗ ਭੈਰਉ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।ਵੈ = ਉਹ (ਗਾਇਕ ਲੋਕ)। ਕਰਹੀ = ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਗਾਇਕ ਲੋਕ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ; ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਣਾ ਹੈ, ਆਰੋਹੀ ਅਵਰੋਹੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਣੇ ਹਨ, ਕਿਹੜੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ‘ਗਣਾਂ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਦਿ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੁੰਦੀ।ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ? ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੌਖੇ ਹੀ ਅਤੇ (ਆਪਣਾ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ) ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਸਕਾਂ।ਵੈਸੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਸਹੀ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਵੀ ਮਾਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਹੂਲਤ, ਮੇਰੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੁਗਾਤ ਹੈ।ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਬੇਸ਼ਕ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਰਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ), ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਹੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ?
ਸ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਵਾਲ:
ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਬਾਣੀ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ (ਰਾਗ ਮਾਲਾ) ਕਿਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ?
ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਗ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ? ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀ ਹੈ?
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ‘ਨਾਨਕ’ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ‘ਭਗਤ’ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੌਪਈ ਜਾਂ ਬੰਦ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ॥1॥,॥2॥,॥3॥ ਆਦਿ ਨੰਬਰ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੌਪਈ / ਬੰਦ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ॥1॥ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਣ ਹੈ?

ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਕੈਲਗਰੀ)